Главная

Факультет

Идеологическая и воспитательная работа

Учебный процесс

Студентам

Наука

Абитуриенту

XXI век: актуальные проблемы исторической науки и образования

ХРОНІКІ XVI ст. АБ МЯЦЯЖЫ М. ГЛІНСКАГА Ў ВКЛ: ПАЧАТАК ГІСТАРЫЯГРАФІЧНАЙ ТРАДЫЦЫІ

 

Скачать

М. А. Шніп

Рэспубліка Беларусь, г. Мінск

 

Важным здарэннем на абшарах Усходняй Еўропы XVI ст. стаў мяцеж, узняты ў 1508 г. у Вялікім княстве Літоўскім (ВКЛ) князем Міхалам Глінскім. Сам князь і яго дзейнасць, бясспрэчна, былі з’явамі агульнаеўрапейскага маштабу. Таму невыпадкова, што выступ Глінскага трапіў на старонкі многіх гістарычных твораў ВКЛ, Польшчы і Рускай дзяржавы XVI ст.

Аднак творы тагачасных гісторыкаў часта адрозніваюцца пэўнай тэндэнцыйнасцю ў асвятленні дзейнасці М. Глінскага. Утрымліваюць яны шэраг сумнеўных, а часам проста выдуманых звестак, сукупнасць якіх з цягам часу стала ўстойлівай гістарыяграфічнай традыцыяй, што пратрымалася да XX ст.

Міхал Глінскі сапраўды займаў высокае становішча ў ВКЛ у часы Аляксандра Ягелона, але супрацьпастаўленне яго панам-радзе Вялікага княства, паводле «Хронікі Быхаўца», «Хронікі» Стрыйкоўскага, «Хроники Литовской и Жмойтской» не адлюстроўвае рэальнага стану рэчаў. Пры двары Аляксандра не існавала дакладна акрэсленых магнацкіх партый, што пацвярджаюць акты Метрыкі ВКЛ [1, № 702, 706]. Час княжання Аляксандра можам назваць адным з этапаў барацьбы паноў-рады за пашырэнне сваіх правоў. Таму часта ў крыніцах адносіны вялікага князя з раднымі панамі маюць канфрантацыйны характар. Але да складу апазіцыйнай групоўкі з упэўненасцю можна аднесці толькі віленскага біскупа Войцэха Табара і маршалка земскага Яна Забярэзінскага.

Польскія храністы Мацей Мехавіта, Людвік Дэцый і Бярнард Вапоўскі, чые хронікі з’яўляюцца найбольш раннімі з усяго масіву наратыўных крыніц, што датычацца мяцяжу, прыпісваюць Глінскаму імкненне захапіць вялікакняжацкі трон [11, 28; 13, 276; 15, 58]. І калі ў Дэцыя і Вапоўскага заявы гэтыя можам назваць асцярожнымі, то паводле Мехавіты злачынныя намеры Глінскі меў яшчэ ў 1506 г., за два гады да мяцяжу.

Усе беларуска-літоўскія летапісы і польскія хронікі прыпісваюць Міхалу Глінскаму ініцыятыву ва ўсталяванні кантактаў з маскоўскім князем і расцэньваюць гэта як здраду. Так, згодна з Вапоўскім, Стрыйкоўскім і «Хроникой Литовской и Жмойтской» пагадненне Глінскіх з маскоўскім князем адбылося яшчэ да забойства Забярэзінскага [8, 102; 14, 343, 346; 15, 77]. У той жа час дадзеныя «Русского временника» па Румянцаўскаму спісу, «Первой Софийской летописи» дазваляюць сцвярджаць, што Глінскія перайшлі на маскоўскі бок толькі пасля таго, як стала зразумела, што перамовы з Жыгімонтам і панамі-радай ВКЛ бесперспектыўныя [4, 53; 5, 70–71]. Прычым маскоўскі князь першым выслаў сваіх прадстаўнікоў да Глінскага з прапановай перайсці да яго на службу.

Згодна з хронікамі М. Стрыйкоўскага, М. Бельскага, А. Гваніні (калі прыняць яго аўтарства), «Литовской и Жмойтской», «Евреиновской летописью» і «Русским временником», на бок Глінскага і маскоўскіх ваяводаў перайшлі князі Друцкія. Але калі паводле рускага летапісу, а таксама хронік Дэцыя і Вапоўскага і пасольстваў Жыгімонта І, гэта было бадай што адзіным поспехам мяцежнікаў, то астатнія названыя хронікі пашыраюць спіс заваяваных Глінскім з дапамогай маскоўскіх войскаў гарадоў. Так, яны прыпісваюць ім узяцце Оршы, Крычава, Гомеля, а таксама паведамляюць аб пераходзе на бок Глінскіх мсціслаўскага князя Міхаіла Заслаўскага [2, 167; 8, 103; 9, 458; 12, 77; 14, 346]. Між тым Гомель яшчэ ў 1500 г. быў заваяваны маскавітамі, а князь Мсціслаўскі і Крычаў часова перайшлі пад уладу Васіля ІІІ толькі ў 1514 г. [3, 124].

У хроніках другой паловы XVI ст., такіх як Хроніка Стрыйкоўскага, Марціна Бельскага, «Евреиновская летопись», выступ Глінскага адлюстроўваецца як рух праваслаўнай знаці, незадаволенай сваім становішчам у ВКЛ. Часта М. Бельскі і А. Гваніні ў сваіх гістарычных творах прыводзяць звесткі з «Хронікі» Стрыйкоўскага. Сам М. Стрыйкоўскі паўтарыў і развіў некаторыя, хаця і неканкрэтныя выказванні Дэцыя і Вапоўскага. Так, Бярнард Вапоўскі, не ўзгадваючы, што Міхал Глінскі быў каталіком, падкрэслівае, што «русіны грэцкага абраду трымалі бок Глінскага, і сярод яго кліентаў і прыхільнікаў найбольшая частка былі русіны» [15, 76]. Дэцый крыху ў іншым святле адлюстраваў такое становішча: «Міхал Глінскі шмат шляхты рускай абяцаннямі і падарункамі, а таксама надзеяй на перамогу на свой бок прыцягнуў» [11, 34].

Але М. Стрыйкоўскі дадае i сваю, арыгінальную, версію матываў дзеянняў Глінскага. У прыватнасці, ён лічыў, што Глінскія імкнуліся стварыць самастойнае Рускае княства і перанесці вялікае княжанне з Вільні ў Кіеў і такім чынам адрадзіць Кіеўскую манархію [14, 346–347]. Гэтым жа Стрыйкоўскі тлумачыць і аблогу Глінскім Слуцка – князь нібыта спадзяваўся прымусіць Анастасію Слуцкую ўзяць з ім шлюб, што давала б яму правы прэтэндаваць на Кіеўскае княжанне, бо правы такія фармальна мелі князі Слуцкія.

Не трэба выключаць магчымасці, што ў версіі аб «Кіеўскай манархіі», якая ўзнікла ў канцы 70-х гг. XVI ст., маглі знайсці месца пагалоскі прапановы Менглі-Гірэям Кіева Глінскім, калі б яны перайшлі на яго бок. Нельга забываць і аб тым, што сам аўтар, М. Стрыйкоўскі, знаходзіўся пэўны час пад уплывам магнатаў Хадкевічаў, якія былі яго мецэнатамі і мелі роднасныя і палітычныя сувязі з Алелькавічамі-Слуцкімі [6, 75]. Стрыйкоўскі нават жыў некаторы час у Слуцкіх, наведваў ваколіцы іх уладанняў, месца бітвы пад Клецкам. Такім чынам, тая частка яго хронікі, што апісвае падзеі, звязаныя з аблогай Слуцка і рабаваннем ваколіц горада войскамі М. Глінскага і маскоўскага князя, магла быць напісана пад моцным уплывам саміх князёў Слуцкіх, якія пацярпелі ад князя-мяцежніка. У той жа час ёсць падставы казаць, што Міхал Глінскі, каб прыцягнуць на свой бок больш прыхільнікаў, абвясціў сябе абаронцам праваслаўя і гэтым тлумачыў усе свае дзеянні.

Многія ўзгаданыя вышэй гістарычныя творы паўсталі пры двары Жыгімонта Старога альбо ў асяродку магнатэрыі ВКЛ. У прыватнасці «Chronica polonorum» М. Мехавіты выйшла ў свет у 1519 г. Але ўвесь тыраж першага выдання «Хронікі» быў канфіскаваны па загаду арцыбіскупа Я. Ласкага, былога кароннага канцлера, і старонкі 287, 347–372 былі заменены на тэндэнцыйна адрэдагаваныя самім Ласкім [6, 68]. І хаця не ўсе праўкі паходзілі менавіта ад яго, тыя, што адносяцца да дзейнасці Глінскага, смерці Аляксандра і абрання Жыгімонта, бясспрэчна, напісаныя Янам Ласкім [10, 45–46].

Наступнікі Мехавіты Л. Дэцый і Б. Вапоўскі займалі пасады каралеўскіх сакратароў і гістарыёграфаў пры Жыгімонце І, таму і іх творы мусілі падаваць дзейнасць Глінскага ў святле афіцыйнага і пануючага меркавання.

Творамі Мехавіты, Дэцыя і Вапоўскага карысталіся практычна ўсе пазнейшыя храністы, такія як Кромер, Стрыйкоўскі, Бельскі і інш. Таму многія факты з ранніх хронік проста пераходзілі ў пазнейшыя і з цягам часу не падвяргаліся сумненню, тым больш, калі не розніліся з агульнай гістарыяграфічнай традыцыяй.

Хроніка Быхаўца абрываецца на 1506 г., хаця ў запісе пад 1500 г., калі Аляксандр надаў Глінскаму маршалкоўства, аўтар абяцае аб ім «много дивного» напісаць [7, 167]. Напэўна, пад гэтымі словамі крыецца не толькі бітва пад Клецкам, а і падзеі мецяжу. Знікненне апошніх старонак хронікі магло мець і невыпадковы характар, калі падзеі ў ёй асвятляліся інакш, чым у польскамоўных хроніках.

Усе вышэй узгаданыя крыніцы былі створаны пасля мяцяжу Глінскага і яго пераходу ў Маскоўскае падданства, таму вобраз князя-здрадніка добра стасоўваўся ў гістарычных творах з тымі злачыннымі намерамі яшчэ ў часы кіравання вялікага князя Аляксандра, якія яму прыпісвалі храністы.


1. Акты Литовской Метрики. Т. 1. Вып. 2. Варшава, 1897.
2. Евреиновская летопись // Полное собрание русских летописей (ПСРЛ). Т. 35. М., 1980.
3. Кром М. М. Меж Русью и Литвой. М., 1995.
4. Первая Софийская летопись // Полное собрание русских летописей, изданное по высочайшему повелению Археографическою комиссиею. Т. 6. Спб., 1853.
5. Русский временник: Зимин А. А. Новое о восстании М. Глинского в 1508 г. // Советские архивы. М., 1970. № 5.
6. Семянчук А. А. Беларуска-літоўскія летапісы і польскія хронікі. Гродна, 2000.
7. Хроника Быховца // ПСРЛ. Т. 32. М., 1975
8. Хроника Литовская и Жмойтская // ПСРЛ. Т. 32. М., 1975.
9. Bielski M. Kronika Marcina Bielskiego niegdyś w Krakowie drukowana teraz z nowu z doprowadzeniem aż do Augusta III przedrukowana // Zbiór dziejopisów polskich we czterech tomach zawarty. T. 1. Warszawa, 1764.
10. Bostel F. Zakaz Miechowity. Lwów, 1884.
11. Jodok Ludwik Decjusz. Księga o czasch króla Zygmunta. Warszawa, 1960.
12. Gwagnin A. Kronika Sarmacjey Europskiej. Kraków, 1611.
13. Lectiones variantes primae editionis (anni 1519) Matthiae de Miechow Chronicae Polonorum // Wapowski B. Kroniki Bernarda Wapowskiego z Radochoniec. Część ostatnia, czasy podługoszowskie obejmująca (1480–1535). Kraków, 1874.
14. Stryjkowski M. Kronika Polska, Litewska, żmudska i wszystkiej Rusi. T. II. Warszawa, 1846.
15. Wapowski B. Kroniki Bernarda Wapowskiego z Radochoniec. Część ostatnia, czasy podługoszowskie obejmująca (1480–1535). Kraków, 1874.

 

 

president      miedu    pravo     bsu     universitet     banner gun rus

br   brsmmgi   mr   fpb   szh   GK

105konst   logo1 RUS

Контакты

220037, г. Минск, ул. Менделеева, д. 36
тел. +375 17 360-09-14
e-mail: Адрес электронной почты защищен от спам-ботов. Для просмотра адреса в вашем браузере должен быть включен Javascript. План проезда

График работы:
понедельник–пятница 8.20–20.30
суббота 08.20–14.30

Яндекс.Метрика