Главная

Факультет

Идеологическая и воспитательная работа

Учебный процесс

Студентам

Наука

Абитуриенту

XXI век: актуальные проблемы исторической науки и образования

Сацыяльныя аспекты мадэрнізацыйных працэсаў у Беларусі (60-я гг. ХІХ – пачатак ХХ ст.)

 

Скачать

А. Г. Каханоўскі

Рэспубліка Беларусь, г. Мінск

 

Разуменне сацыяльнай змены шматграннае, яно ахоплівае трансфармацыю сацыяльных структур, узнікненне і развіццё сацыяльных груп, форм іх узаемадзеяння і паводзін [4, 146]. Сацыяльныя змены, што адбываліся ў Беларусі 60-х гг. ХІХ – пачатку ХХ ст., атрымалі сістэмны характар. Яны закранулі практычна ўсе сферы чалавечага жыцця і паводзін і найперш выявіліся ў працэсах дыферэнцыяцыі і стратыфікацыі грамадства, урбанізацыі, павелічэння сацыяльнай і тэрытарыяльнай мабільнасці насельніцтва, пашырэння пісьменнасці і адукацыі, секулярызацыі, росту палітычнай актыўнасці. Прастор ім быў нададзены рэформамі 60–70-х гг. ХІХ ст. Вызваленне сялян стымулявала пераход ад сістэмы прымусовай працы да вольнай, а таксама да рыначна-капіталістычных метадаў развіцця. Рэформы праніклі ў глыбокія слаі традыцыйнай сацыяльнай рэчаіснасці, таму што гэта было падрыхтавана выяўленнем цэннаснай матывацыі [2, 140], але іх уздзеянне ў Беларусі было акрэслена, з аднаго боку, тым, што на тэрыторыі беларускіх губерняў некаторыя з урадавых праектаў рыхтаваліся і выпрабоўваліся, а з другога – уздзеянне рэформ было абмежавана кірункам нацыянальна-культурнай палітыкі, неабходнасцю змагання з польскімі ўплывамі і ўсталяваннем рэжыму абмежавальных законаў. У перыяд правядзення рэформ ніякіх істотных сацыяльных змен не назіралася, больш заўважнымі яны сталі з 1880-х гг., асабліва глыбокія пераўтварэнні адбыліся к канцу ХІХ – на пачатку ХХ ст.

Шматграннасць і комплекснасць адзначаных сацыяльных перамен патрабуе выкарыстання даследчыцкага патэнцыялу адной з сацыялагічных макратэорый: фармацыйнай, цывілізацыйнай ці мадэрнізацыйнай. Апошняя з пералічаных эфектыўна можа быць прыменена для аналізу сістэмных пераўтварэнняў у эканоміцы і грамадстве Беларусі на этапе складаных і супярэчлівых змен у 60-х гг. ХІХ – пачатку ХХ ст. Да яе толькі нядаўна сталі звяртацца айчынныя гісторыкі, хаця мадэрнізацыйная парадыгма прайшла працяглы шлях удасканалення ў сусветнай навуцы. Сутнасць мадэрнізацыі – змена традыцыйнага (аграрнага) грамадства індустрыяльным (сучасным). Мадэрнізацыя ўяўляе сабой комплексны працэс, які закранае розныя сферы жыцця – эканамічную, сацыяльную, палітыка-прававую, культурную. З мадэрнізацыяй шчыльна звязаны працэсы індустрыялізацыі, урбанізацыі, станаўлення нацыі, змен у менталітэце насельніцтва, фарміравання іерархічнай сацыяльнай структуры грамадства.

Тэхналагічна працэс мадэрнізацыі быў звязаны з пераходам і пашырэннем фабрычна-заводскай індустрыі, з’яўленнем і ўкараненнем у вытворчасці машын. Колькасць фабрык і заводаў у Беларусі за 60–90-я гг. ХІХ ст. павялічылася ў 15 разоў, а аб’ём вытворчасці на іх узрос у 37 разоў. Сродкі вытворчасці ў гэты час склалі 32 % ад усей прамысловай прадукцыі Беларусі [1, 133, 134, 186, 187]. Гэты паказчык некалькі ніжэй, чым сярэдні (40 %) па Расійскай імперыі, але трэба ўлічваць традыцыйную спецыялізацыю прамысловасці Беларусі па перапрацоўцы мясцовай сельскагаспадарчай, мясной і мінеральнай сыравіны, характэрную для яе амаль да сярэдзіны ХХ ст.

Адным з магістральных працэсаў мадэрнізацыі, што падштурхоўваўся прамысловым развіццём, стала урбанізацыя. Горад павінен быў цягнуць да адпаведнай цывілізацыі навакольны сельскі асяродак. Павелічэнне ўдзельнай вагі гарадскога насельніцтва ў Беларусі адбывалася нязначнымі тэмпамі: з 10,4 % у 1863 г. да 11,0 у 1913 г. [7, 59]. Рост гарадоў Беларусі стрымлівалі асаблівасці тэрытарыяльнага размяшчэння і спецыялізацыі мясцовай прамысловасці, а таксама накірунак урадавай палітыкі (умацаванне рысы аседласці яўрэяў, штучнае абмежаванне надання афіцыйнага статуса горада населеным пунктам і інш.). У Беларусі менш адчувальна праявіўся ўплыў сялянства на сацыяльную мабільнасць гарадскіх груп жыхароў. На мяжы ХІХ–ХХ ст. істотнай была раз’яднанасць сацыяльных працэсаў у горадзе і на вёсцы Беларусі.

Пад уплывам мадэрнізацыі адбываўся працэс трансфармацыі сацыяльнай структуры і сацыяльнай стратыфікацыі беларускага грамадства, фарміраванне класаў буржуазнага грамадства, павялічваўся ўзровень тэрытарыяльнай і сацыяльнай мабільнасці насельніцтва. Спадчынны саслоўны статус паступова выцясняўся індывідуальным дасягненнем, паглыбілася і ўскладнілася сацыяльная іерархія грамадства. Аднак азначаныя працэсы не завяршыліся ў Беларусі нават падчас імклівых змен у пачатку ХХ ст. У прамысловасці Беларусі працавала ў пачатку ХХ ст. 237 тыс. рабочых, што складала толькі каля 3 % ад агульнай колькасці насельніцтва (разам з сем’ямі гэты паказчык быў у некалькі разоў вышэй). На чыгунках колькасць рабочых дасягала 25 тыс. чалавек. Разам з iншымi сферамi народнай гаспадаркi агульная колькасць пастаянных наёмных работнiкаў дасягала ў той час 460 тыс. чалавек. Рабочы клас у значнай ступені фарміраваўся не з ліку патомных рабочых, а з учарашніх сялян ці збяднелых рамеснікаў, гандляроў.

Пад цiскам нарастаючага к канцу XIX ст. беззямелля, вострай ва ўмовах Беларусi аграрнай перанаселенасцi, сялянства вымушана было адыходзiць на промыслы, шукаць дадатковыя заработкi па-за межамi сваёй гаспадаркi, вёскi i г. д. Амаль палова сялян значную частку даходаў атрымлiвала не праз сельскагаспадарчыя заняткi. Сiстэма сацыяльных каштоўнасцей беларускага сялянства да пачатку ХХ ст. захавала рэлiктавыя формы прававых норм, стэрэатыпаў, паводзiн i ўяўленняў, якiя не адпавядалi новым сацыяльна-эканамiчным умовам. У паўсядзённым жыццi сялян шэраг функцый захавала сельская грамада, ва ўсходняй частцы Беларусi – абшчына. Iгнараванне меркаванняў грамады калектыўнай думкай успрымалася надзвычай адмоўна. Сяляне iмкнулiся ўдзельнiчаць ва ўсiх мерапрыемствах грамады, паколькi яе рашэннi закраналi гаспадарчыя iнтарэсы практычна кожнай сям'i. У вёсцы спалучалiся дзве структуры – афiцыйная i нефармальная. У афiцыйнай iснавала iерархiя кiраўнiкоў: стараста, пiсар, зборшчык падаткаў i г.д. У нефармальнай структуры дзейнiчалi неафiцыйныя лiдэры, аўтарытэт якiх быў заснаваны на гаспадарчым i жыццёвым вопыце. Аднак у выніку нарастання мадэрнізацыйных працэсаў архаічны свет сялян паступова разбураецца, знікае іх вера ў нязменнасць вясковага ўкладу.

Больш рэальна змены, што адбылiся ў сацыяльнай стратыфiкацыi беларускага грамадства пад уплывам мадэрнiзацыйных працэсаў, адлюстроўваюць перамены ў структуры яго заняткаў. Паводле перапiсу 1897 г., сярод жыхароў Беларусi 8,15 % iх колькасцi складалi асобы, занятыя ў прамысловасцi (тут улiчаны i прадпрымальнiкi, i iнжынерна-тэхнiчыя работнiкi, i рабочыя); 4,9 % – у сферы гандлю; 3,5 % – прыватнай службай, чэлядзь, падзёншчыкi; 1,7 % – на транспарце i ў сувязi; 1,15 % – ранцье; 1,15 % – ваеннаслужачыя; 0,6 % – чыноўнiкi; 0,01 % – прадстаўнiкi вольных прафесiй (вучэбная выхаваўчая дзейнасць, урачэбная i санiтарная праца, работа ў сферы навукi, лiтаратуры i мастацтва, прыватная юрыдычная практыка); 0,05 % – пенсiянеры; 0,04 % – духавенства i 75,1 % – сельскагаспадарчае насельнiцтва [3, вып. IV, V, XI, XXII, XXIII, табл. XXI]. Межы многiх сацыяльна-прафесiйных груп былi дастаткова ўмоўныя, рухомыя. Адпаведна набыццю пэўнай адукацыi, змены сферы занятасцi, чалавек на працягу свайго жыцця мог змянiць некалькi страт у сацыяльна-прафесiйнай iерархii. Аднак саслоўнае паходжанне да канца XIX ст. яшчэ ўплывала на фармiраванне асобных сацыяльных груп.

Выключнае значэнне для лёсу мадэрнізацыі мелі сацыяльна-культурныя трансфармацыі: секулярызацыя адукацыі і пашырэнне пісьменнасці, з’яўленне аўтаномнай асобы, фарміраванне грамадзянскай супольнасці і інш. Паводле падлікаў М. М. Улашчыка, у 1897 г. у Беларусі ўдзельная частка пісьменных людзей сярод дарослых і дзяцей з дзесяці год складала 25,9 % [5, 109], у тым ліку сярод мужчын – 36,4, жанчын – 15,2. Доля пісьменных у гарадах складала 46 %. Для многіх прадстаўнікоў сялянскага грамадства паступова стала натуральным імкненне даць дзецям адукацыю з мэтай дасягнення сацыяльнага поспеху. У Беларусі ў 60-х гг. ХІХ – пачатку ХХ ст. узнікаюць і пашыраюцца легальныя добраахвотныя таварыствы: сельскагаспадарчыя, ашчадныя касы, кааператывы, культурна-асветніцкія, спартыўныя, пажарныя арганізацыі і многія інш. Грамадскія арганізацыі аказвалі станоўчае ўздзеянне на развіццё некаторых сфер эканомікі, пашырэнне рацыяналізацыі метадаў гаспадарання, прафесіяналізацыю розных відаў дзейнасці, распаўсюджванне навуковых ведаў і культуры. Яны садзейнічалі выхаванню грамадзянскай самадзейнасці і самаарганізацыі людзей. Аднак расійскі ўрад, які пайшоў па шляху рэформ, не змог справіцца з радыкалізацыяй грамадскай свядомасці. Пагроза рэвалюцыйнага ўздыму з’яўлялася наступствам выхаду з-пад кантролю мадэрнізацыйных працэсаў. У гэтых умовах урад пайшоў па шляху палітычных рэпрэсій супраць рабочага, сацыялістычнага і нацыянальнага рухаў, а таксама культурнай русіфікацыі. Палітыка была скіравана не на інтэграцыю, а на сегрэгацыю і дыскрымінацыю асобных груп насельніцтва Беларусі (яўрэяў, палякаў, католікаў і інш.).

Мадэрнізацыйныя працэсы ў Беларусі адбываліся нераўнамерна, з неаднолькавай ступенню пранікнення ў розныя сферы жыцця. Палітычныя рэаліі Расійскай імперыі, запозненасць заканадаўчага афармлення падзей у развіцці грамадства прывялі да таго, што сацыяльныя змены адбываліся пасля і ў некаторай адлегласці па часе ад эканамічнай і тэхналагічнай складаючых мадэрнізацыйных працэсаў. Нераўнамернасць выявілася ў рэгіянальных асаблівасцях: заходняя частка Беларусі па многіх паказчыках вылучалася як больш уцягнутая ў працэсы станаўлення індустрыяльнага грамадства. Выхадцы з гэтага рэгіёна першымі накіраваліся ў пошуках працы ў краіны Еўропы і Амерыкі, праявілі большую міграцыйную актыўнасць [6, 120]. Працэсы тэрытарыяльнай мабільнасці апярэджвалі сацыяльную, найбольш кансерватыўнай заставалася сацыяльна-псіхалагічная сфера.


1. Болбас М. Ф. Промышленность Белоруссии. 1860–1900. Мн., 1978.
2. Каспэ С. И. Империя и модернизация: общая модель и российская специфика. М., 2000.
3. Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. / Под ред. Н. А. Тройницкого. Спб., 1900–1904. Вып. IV. Виленская губерния. Тетради 1–3; Спб., 1899–1903. Вып. V. Витебская губерния. Тетради 1–3; Спб., 1904. Вып. XI. Гродненская губерния; Спб., 1904. Вып. XXII. Минская губерния; Спб., 1903. Вып. XXIII. Могилевская губерния.
4. Побережников И. В. Модернизация: теоретико-методологические подходы // Экономическая история. Обозрение / Под ред. Л. И. Бородкина. Вып. 8. М., 2002.
5. Улащик Н. Н. Грамотность в дореволюционной Белоруссии // История СССР. 1968. № 1.
6. Ціхаміраў А. В. Пытанні масавай эміграцыі з Беларусі ў ЗША (80-я гады ХІХ ст. – 1914 г.) // Гістарычная навука і гістарычная адукацыя ў Рэспубліцы Беларусь (новыя канцэпцыі і падыходы): Усебеларус. канф. гісторыкаў. Мінск, 3–5 лют. 1993 г. У 2 ч. Ч. 1. Мн., 1994.
7. Шыбека З. В. Гарады Беларусі (60-я гады ХІХ – пачатак ХХ стагоддзяў). Мн., 1997.

 

 

president      miedu    pravo     bsu     universitet     banner gun rus

br   brsmmgi   mr   fpb   szh   GK

105konst   logo1 RUS

Контакты

220037, г. Минск, ул. Менделеева, д. 36
тел. +375 17 360-09-14
e-mail: Адрес электронной почты защищен от спам-ботов. Для просмотра адреса в вашем браузере должен быть включен Javascript. План проезда

График работы:
понедельник–пятница 8.20–20.30
суббота 08.20–14.30

Яндекс.Метрика